Bruksizm – czym jest zgrzytanie zębami i jak je leczyć?

Bruksizm (inaczej nieświadome zaciskanie zębów, zgrzytanie) to zaburzenie, które przez długi czas może rozwijać się niezauważenie, a jego skutki często ujawniają się dopiero po miesiącach lub latach. Warto podkreślić, że to nie tylko problem natury dentystycznej, ponieważ w rzeczywistości obejmuje znacznie szersze spektrum dolegliwości. Zrozumienie jego mechanizmu to pierwszy krok do skutecznej i zachowawczej terapii.

Czym jest bruksizm (zgrzytanie zębami)?

Bruksizm to nieświadome, nadmierne zaciskanie lub zgrzytanie zębami, które przeciąża zęby, mięśnie żucia i stawy skroniowo-żuchwowe.

Szacuje się, że problem bruksizmu dotyczy nawet do 30 proc. dorosłych i ok. 40 proc. dzieci, zwłaszcza postaci nocnej. Zaburzenie to zalicza się do tzw. parafunkcji narządu żucia, czyli czynności wykonywanych bez celu fizjologicznego. Oznacza to, że w przeciwieństwie do jedzenia czy mówienia, aktywność mięśni nie pełni tutaj żadnej funkcji użytkowej, a jedynie generuje przeciążenia uzębienia [1].

Problem może występować zarówno w nocy, jak i w ciągu dnia, a pacjent często nie zdaje sobie z niego sprawy [2].

Zgodnie z filozofią leczenia bruksizmu w Kupryś Dental Clinic ważne jest przede wszystkim wczesne wykrycie problemu i ochrona naturalnych tkanek przed skutkami przeciążenia, a także minimalizacja typowych dla zaburzenia powikłań.

Aby dobrze zrozumieć bruksizm, warto od razu doprecyzować jedną ważną kwestię: nie każdy pacjent słyszalnie zgrzyta zębami, a mimo to może doświadczać pełnoobjawowego przeciążenia narządu żucia.

Czy bruksizm bez zgrzytania też występuje?

Tak, bruksizm może mieć postać bezgłośnego zaciskania zębów, które nie daje charakterystycznego dźwięku, ale nadal uszkadza tkanki jamy ustnej i przeciąża mięśnie.

Jedną z postaci bruksizmu jest bruksizm centryczny, występujący w stanie czuwania. Przebiega on zwykle bezdźwięcznie, czyli bez charakterystycznego zgrzytania zębami. Uważa się, że ma ono podłoże emocjonalne, a czynnikiem zapalnym jest stres. Inaczej jest w przypadku bruksizmu ekscentrycznego (ze słyszalnym zgrzytaniem), pojawiającego się bez udziału świadomości, co wynika z ruchów mimowolnych żuchwy, na ogół podczas snu [3].

Postać centryczna bywa trudniejsza do wykrycia, ponieważ nie towarzyszy jej dźwięk. Pacjent i jego otoczenie mogą zatem nie zauważyć problemu.

Typowymi następstwami bruksizmu są:

• napięcie mięśni żwaczy;
• poranna sztywność żuchwy;
• bóle twarzy lub skroni [3].

Z perspektywy diagnostycznej nawet cichy bruksizm wymaga dokładnej oceny, ponieważ leczenie nie powinno ograniczać się wyłącznie do widocznych uszkodzeń szkliwa, lecz uwzględniać także funkcję mięśni i stawów.

Skoro bruksizm może przebiegać zarówno głośno, jak i całkowicie bezszelestnie, kolejnym krokiem jest rozróżnienie, czy pojawia się głównie podczas snu, czy raczej w ciągu dnia.

Czym różni się bruksizm nocny od bruksizmu dziennego?

Bruksizm nocny pojawia się nieświadomie podczas snu, a bruksizm dzienny zwykle wiąże się z nawykowym zaciskaniem zębów w stresie, skupieniu lub napięciu.

Co więcej, bruksizm nocny jest klasyfikowany jako zaburzenie związane ze snem i często współwystępuje z tzw. mikrowybudzeniami oraz aktywacją autonomicznego układu nerwowego [4,5].

Typowe dla bruksizmu dziennego z kolei jest:

• podłoże behawioralne;
• możliwość częściowego kontrolowania objawów;
• silne powiązanie z czynnikami psychologicznymi [3].

Rozróżnienie ma nadrzędne znaczenie kliniczne, ponieważ nocny bruksizm częściej wymaga ochrony zębów, a dzienny pracy nad nawykami i napięciem mięśniowym. W związku z tym tak ważna jest rzeczowa rozmowa lekarza z pacjentem, mająca na celu ustalenie pory pojawiania się przeciążeń szczęki i żuchwy.

Kiedy wiadomo już, że bruksizm może mieć różne formy i różny rytm dobowy, pojawia się naturalne pytanie o jego medyczny status i o to, jak właściwie należy go klasyfikować.

Czy bruksizm to choroba, parafunkcja czy uciążliwe schorzenie?

Bruksizm jest przede wszystkim parafunkcją narządu żucia, czyli nieprawidłową aktywnością mięśni, która może prowadzić do objawów wymagających leczenia.

Należy jednak pamiętać, że bruksizm nie jest klasyczną chorobą, a zaburzeniem czynnościowym układu żucia [2]. Jednakże jego konsekwencje, w tym uszkodzenia zębów czy przewlekły ból, są istotne kliniczne i mogą być powodem poważnych konsekwencji zdrowia jamy ustnej, a nawet całego organizmu.

W związku z powyższym współczesne diagnozowanie bruksizmu wymaga interdyscyplinarnego podejścia, obejmującego:

• indywidualną ocenę wielospecjalistyczną, w tym także diagnostykę snu;
• fizjoterapię stomatologiczną,
• ocenę czynników ogólnoustrojowych.

Celem rzetelnej diagnostyki nie powinna być sprzedaż zabiegu per se, ale przede wszystkim profesjonalne i merytoryczne wyjaśnienie problemu i dobranie terapii dopasowanej do potrzeb pacjenta.

Skoro bruksizm nie jest prostym, jednowymiarowym problemem, warto przejść do tego, co najczęściej interesuje pacjentów najbardziej — skąd właściwie bierze się zaciskanie zębów.

Jakie są przyczyny bruksizmu i z czego wynika zaciskanie zębów?

Przyczyny bruksizmu są wieloczynnikowe i mogą obejmować stres, zaburzenia snu, przeciążenia zgryzowe, nawyki oraz inne czynniki ogólnoustrojowe.

Obecnie uznaje się, że dominującą rolę odgrywają czynniki neurologiczne, a nie tylko zgryzowe [6].

Najważniejsze przyczyny bruksizmu obejmują poniższe obszary:

• emocjonalny: stres, lęk, napięcie emocjonalne [7];
• neurologiczne: dysregulacja dopaminy i innych neuroprzekaźników [8];
• stomatologiczne: utrata zębów, nieprawidłowe kontakty zwarciowe;
• farmakologiczne: w tym głównie przyjmowanie leków z grupy SSRI (selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny) [9].

Co ważne, u większości pacjentów współwystępuje kilka czynników jednocześnie. Dlatego też tak ważne jest indywidualne planowanie leczenia, a nie schematyczne przypisywanie wszystkim tej samej etiologii.

Mechanizmy powstawania bruksizmu nie są jednak identyczne u każdego, dlatego osobno warto przyjrzeć się temu, jak problem wygląda w wieku rozwojowym.

Czy bruksizm u dzieci ma inne przyczyny niż bruksizm u dorosłych?

Tak, u dzieci bruksizm częściej wiąże się z dojrzewaniem układu nerwowo-mięśniowego, stresem rozwojowym lub problemami laryngologicznymi, a u dorosłych częściej z przeciążeniem, stresem i zaburzeniami zgryzu.

Badania naukowe wskazują na związek bruksizmu dziecięcego z:

• przerostem migdałków;
• ząbkowaniem;
• napięciem emocjonalnym;
• alergiami [10];
• zaburzeniami oddychania podczas snu [11].

W wielu przypadkach bruksizm pediatryczny ma charakter przejściowy, jednak wymaga obserwacji. Rodzic powinien być czujny i wiedzieć, kiedy wystarczy monitorowanie, a kiedy konieczna jest konsultacja.

Znajomość możliwych przyczyn jest ważna, ale z perspektywy pacjenta równie istotne jest to, po czym można zauważyć, że bruksizm rzeczywiście występuje.

Jak rozpoznać bruksizm i jakie są objawy bruksizmu?

Bruksizm można podejrzewać na podstawie objawów takich jak starte zęby, bóle żuchwy, poranne bóle głowy, napięcie mięśni twarzy oraz trzaski w stawach skroniowo-żuchwowych.

Do najczęstszych objawów należą:

• odczuwane przez pacjenta: bóle głowy typu napięciowego, zmęczenie po nocy, bóle szczęki, napięte mięśnie żuchwy, tkliwość palpacyjną mięśni okolic szczęki, zmniejszona ruchomość żuchwy, nadwrażliwe dziąsła i zęby;
• zauważane przez partnera: zgrzytanie w nocy;
• wykrywane przez stomatologa: starcie szkliwa i zębiny, pęknięcia szkliwa, utrata wypełnień, nadwrażliwość zębów.

Często pojawiają się także objawy pozornie niezwiązane, jak bóle karku czy uczucie niewyspania po nocy. Należy pamiętać, że brak zgrzytania nie wyklucza diagnozy.

Rozpoznanie objawów to dopiero początek, bo dla wielu osób najważniejsze jest zrozumienie, co może się stać, jeśli przeciążenia będą utrzymywać się miesiącami lub latami.

Do czego prowadzi nieleczony bruksizm i jakie daje powikłania?

Nieleczony bruksizm może prowadzić do ścierania i pękania zębów, bólu stawów skroniowo-żuchwowych, przeciążenia mięśni oraz przewlekłych dolegliwości bólowych.

Długotrwałe przeciążenie skutkuje początkowo mikrouszkodzeniami szkliwa, jednak z czasem prowadzą one do utraty wysokości zwarcia, zaburzeń funkcji żucia, a także uszkodzenia prac protetycznych, w tym koron, implantów i innych wypełnień. Co więcej, odległymi konsekwencjami bruksizmu są także nawracające stany zapalne ucha i zaburzenia słuchu [12].

Jak widać, długotrwałe przeciążenie może wpływać zarówno na codziennie funkcjonowanie, jak i na komfort snu. Dlatego też tak ważne jest wczesne wdrożenie postępowania zachowawczego, które zwiększa szanse na ochronę własnych zębów i uniknięcie rozległej odbudowy.

Skoro skutki nieleczonego bruksizmu mogą być tak szerokie, istotne staje się pytanie, jak specjalista potwierdza problem i odróżnia go od innych zaburzeń.

Jak w diagnozowaniu bruksizmu pomaga badanie stomatologiczne?

Badanie stomatologiczne pomaga rozpoznać bruksizm poprzez ocenę starcia zębów, napięcia mięśni, stanu stawów skroniowo-żuchwowych i charakterystycznych oznak przeciążenia.

Podczas wizyty diagnostycznej stomatolog przeprowadza szczegółowy wywiad kliniczny oraz badanie jamy ustnej, podczas którego ocenia zwarcie i analizuje rodzaj i stopień uszkodzeń zębów i dziąseł. W niektórych przypadkach konieczne jest wykonanie dodatkowych badań, w tym np. polisomnografii, która obecnie traktowana jest jako złoty standard diagnostyczny w kierunku bruksizmu nocnego [4].

Rozpoznanie nigdy nie opiera się wyłącznie na jednym objawie, lecz całościowym obrazie klinicznym obejmującym badania podmiotowe i przedmiotowe. Standardowo kompleksowe badania wykonuje się w jednym miejscu, co nie tylko ułatwia połączenie różnych specjalizacji i stworzenie jednolitego planu terapii, ale jest wygodne dla pacjenta.

Samo badanie stomatologiczne często jest punktem wyjścia, ale w części przypadków pełną poprawę przynosi dopiero współpraca kilku specjalistów.

Kiedy potrzebne jest leczenie stomatologiczne, a kiedy konsultacja fizjoterapeuty stomatologicznego?

Leczenie stomatologiczne jest potrzebne przy ochronie i odbudowie zębów, a konsultacja fizjoterapeuty stomatologicznego bywa wskazana, gdy dominują ból mięśni, ograniczenie ruchów żuchwy i przeciążenie stawów.

W praktyce klinicznej ważne jest rozróżnienie, czy głównym problemem są struktury twarde, czy układ mięśniowo-stawowy. Jeśli obserwuje się starcie szkliwa, pęknięcia zębów, uszkodzenia wypełnień lub nadwrażliwość, pierwszoplanową rolę odgrywa stomatolog, który odpowiada za zabezpieczenie i ewentualną odbudowę tkanek. 

Z kolei objawy takie jak uczucie napięcia w okolicy żwaczy, trudności w szerokim otwieraniu ust, przeskakiwanie w stawie skroniowo-żuchwowym czy przewlekły ból twarzy sugerują większe zaangażowanie układu mięśniowo-stawowego i stanowią wskazanie do terapii fizjoterapeutycznej.

W praktyce pierwszym specjalistą, do którego warto zgłosić się z podejrzeniem bruksizmu, jest stomatolog. To właśnie on przeprowadza wstępną diagnostykę, ocenia stan zębów, zwarcia, mięśni i stawów skroniowo-żuchwowych, a następnie planuje dalsze etapy postępowania. Jeśli objawy wskazują na istotne przeciążenie układu mięśniowo-stawowego, lekarz może zalecić równoległą konsultację fizjoterapeuty stomatologicznego. Dzięki temu pacjent nie musi samodzielnie decydować, od którego specjalisty zacząć, ponieważ plan leczenia wynika z całościowej oceny klinicznej.

Warto podkreślić, że te dwa kierunki postępowania nie konkurują ze sobą, lecz wzajemnie się uzupełniają, a skuteczne leczenie często wymaga równoczesnej ochrony zębów i normalizacji napięcia mięśniowego. Coraz częściej stosowany model opieki zakłada współpracę specjalistów w jednym planie terapeutycznym, dzięki czemu pacjent nie musi samodzielnie koordynować leczenia, a kolejne etapy terapii wynikają z kompleksowej diagnostyki i wspólnej oceny problemu.

Po ustaleniu źródła dolegliwości i zakresu współpracy specjalistycznej można przejść do najważniejszego etapu z perspektywy pacjenta, czyli omówienia realnych metod leczenia.

Jak wygląda leczenie bruksizmu i czy można wyleczyć bruksizm?

Leczenie bruksizmu polega na zmniejszeniu przeciążeń, ochronie zębów i ograniczeniu aktywności mięśni, a możliwość całkowitego ustąpienia problemu zależy od jego przyczyny.

To nie jest jednorazowy zabieg, ale proces, który często wymaga kilku etapów i współpracy różnych specjalistów. Możliwość całkowitego ustąpienia problemu zależy przede wszystkim od jego przyczyny — u części pacjentów udaje się go wyciszyć, u innych niezbędne jest długoterminowe kontrolowanie objawów i ochrona tkanek

Przykładowe metody leczenia obejmują:

• szyny relaksacyjne;
• fizjoterapię stomatologiczną;
• modyfikację nawyków;
• leczenie zgryzu;
• toksynę botulinową.

Podejście powinno być możliwie zachowawcze, przejrzyste i dopasowane do konkretnej sytuacji klinicznej, ponieważ nie każdy pacjent wymaga tego samego schematu leczenia.

W praktyce pacjenci najczęściej pytają najpierw o konkretne rozwiązania, dlatego warto zacząć od metody, która najczęściej kojarzy się z ochroną przed nocnym zgrzytaniem.

Czy szyna relaksacyjna na bruksizm pomaga przy zgrzytaniu zębami?

Indywidualnie wykonana szyna relaksacyjna może skutecznie chronić zęby przed ścieraniem i zmniejszać skutki bruksizmu, choć nie usuwa jego przyczyny.

Działanie szyny relaksacyjnej polega na stworzeniu kontrolowanej powierzchni kontaktu między zębami, co ogranicza siły działające na szkliwo oraz zmniejsza przeciążenia w obrębie stawów i mięśni szczęki [13].

Ważne jest jednak precyzyjne dopasowanie: szyna powinna być wykonana na podstawie diagnostyki, a nie wybierana jako gotowy produkt. Indywidualne rozwiązania pozwalają lepiej kontrolować warunki zwarciowe i zapewniają bezpieczeństwo dla zębów, wypełnień oraz prac protetycznych. Gotowe nakładki, stosowane bez kontroli lekarza, mogą nie tylko nie pomóc, ale w niektórych przypadkach nawet nasilić objawy.

W Kupryś Dental Clinic szyny relaksacyjne powstają we współpracy z własną pracownią techniczną, co pozwala skrócić czas wykonania i lepiej dopasować rozwiązanie do indywidualnych potrzeb pacjenta. Stały kontakt między lekarzem, technikiem a pacjentem ułatwia precyzyjne zaplanowanie pracy i pełną personalizację szyny. Dzięki temu możliwe jest nie tylko szybsze wdrożenie leczenia, ale także większa kontrola nad jego jakością i komfortem użytkowania.

Choć szyna relaksacyjna jest podstawą postępowania u wielu pacjentów, nie zawsze wystarcza. Zwłaszcza gdy napięcie mięśni jest bardzo silne i utrwalone.

Czy botoks na bruksizm jest metodą leczenia i kiedy się go stosuje?

Botoks może być stosowany w leczeniu objawowym bruksizmu, gdy konieczne jest zmniejszenie nadmiernej aktywności mięśni odpowiedzialnych za żucie i ograniczenie ich przeciążenia.

Toksyna botulinowa blokuje przewodnictwo nerwowo-mięśniowe, co prowadzi do czasowego osłabienia siły skurczu mięśni, najczęściej żwaczy i mięśni skroniowych [14,15]. Metoda ta znajduje zastosowanie przede wszystkim u pacjentów z wyraźnym przerostem mięśni, nasilonym bólem lub brakiem poprawy po standardowych formach terapii. Należy jednak podkreślić, że botoks nie usuwa przyczyny bruksizmu, a jedynie pełni rolę wspomagającą i powinien być elementem szerszego planu leczenia [15].

W niektórych przypadkach stosuje się leki przeciwbólowe np. ibuprofen lub paracetamol, co ma na celu uśmierzenie dolegliwości bólowych.

Obok metod gabinetowych pacjenci często szukają też działań, które mogą wdrożyć samodzielnie na co dzień, aby ograniczyć napięcie i wspierać terapię.

Czy domowe sposoby na bruksizm naprawdę pomagają?

Domowe sposoby mogą łagodzić napięcie mięśniowe i wspierać leczenie bruksizmu, ale nie zastępują profesjonalnej diagnostyki ani terapii przyczynowej.

Do działań wspierających łagodzenie objawów bruksizmu należ:

• poprawa higieny snu;
• techniki relaksacyjne w tym głębokie oddychanie i ćwiczenia rozciągające, co pozwala łagodzić stany lękowe;
• ograniczenie nawykowego żucia gumy;
• unikanie spożywania bardzo twardych pokarmów.

Redukcja stresu i świadome rozluźnianie mięśni w ciągu dnia mogą zmniejszać przeciążenia i poprawiać komfort funkcjonowania. Warto jednak znać granice samopomoc. Jeżeli pojawiają się uporczywe bóle głowy, zaburzenia równowagi, uszkodzenia i/lub wypadania zębów lub objawy ze strony stawu skroniowo-żuchwowego, konieczna jest konsultacja specjalistyczna.

Szczególnej ostrożności wymaga sytuacja, gdy bruksizm dotyczy najmłodszych, bo u dzieci część objawów może mieć odmienny przebieg i znaczenie kliniczne.

Czy bruksizm u dzieci wymaga leczenia? Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Bruksizm u dzieci nie zawsze wymaga leczenia, ale konsultacja jest potrzebna, jeśli pojawiają się bóle, wyraźne ścieranie zębów, zaburzenia snu lub inne niepokojące objawy.

Jak wcześniej wspomniano, u najmłodszych zgrzytanie zębami bywa przejściowe i może być związane z rozwojem układu nerwowego lub wyrzynaniem zębów.

Czujność powinny wzbudzić takie sygnały jak ból, trudności ze snem, widoczne ścieranie zębów, drażliwość czy objawy laryngologiczne. W takich sytuacjach warto skonsultować się z pedodontą, który oceni, czy konieczne są dalsze konsultacje lub leczenie.

Zarówno u dzieci, jak i dorosłych problem polega na tym, że bruksizm rzadko daje wyłącznie jeden oczywisty objaw, przez co bywa mylony z wieloma innymi dolegliwościami.

Z jakimi dolegliwościami bruksizm bywa mylony i jakie ma powiązania?

Bruksizm bywa mylony między innymi z migreną, zaburzeniami stawu skroniowo-żuchwowego, problemami laryngologicznymi i napięciowymi bólami mięśniowymi, a często także z nimi współwystępuje.

Wynika to z faktu, że pewne symptomy,  takie jak bóle głowy, twarzy czy uczucie napięcia, są niespecyficzne i mogą mieć różne źródła.

Istnieją też powiązania między bruksizmem a bezdechem sennym, stresem oraz zaburzeniami snu. Dodatkowo może on współwystępować z dysfunkcjami stawu skroniowo-żuchwowego, co komplikuje obraz kliniczny i wymaga dokładnej diagnostyki różnicowej [16].

Gdy objawy są niejednoznaczne i łatwo przypisać je innym problemom, pacjent potrzebuje prostego drogowskazu, co zrobić jako pierwszy krok.

Co robić, gdy podejrzewasz u siebie bruksizm?

Jeśli podejrzewasz u siebie bruksizm, warto jak najszybciej zgłosić się na konsultację stomatologiczną i nie czekać, aż przeciążenia doprowadzą do trwałych uszkodzeń.

Wczesna diagnoza zwiększa szansę na mniej inwazyjne leczenie i pozwala zapobiec trwałym uszkodzeniom zębów.

Pomocne jest obserwowanie objawów w codziennych sytuacjach np. podczas pracy, prowadzenia samochodu czy po przebudzeniu. Nie mniej istotne jest zebranie informacji o rodzaju, częstości i okolicznościach występowania bólu, a także ewentualnym nocnym zgrzytaniu zauważonym przez partnera.

U części pacjentów szybka interwencja pozwala zatrzymać problem na etapie przeciążeń, ale jeśli zęby zdążyły już ulec uszkodzeniu, pojawia się jeszcze jedno ważne zagadnienie.

Czy po leczeniu bruksizmu potrzebna jest odbudowa zębów?

Po leczeniu bruksizmu odbudowa zębów bywa potrzebna wtedy, gdy doszło już do ich starcia, pęknięć, utraty wysokości zwarcia lub uszkodzenia wcześniejszych uzupełnień.

W łagodniejszych przypadkach wystarcza ochrona i monitorowanie, natomiast przy większych uszkodzeniach (związanych np. z pękaniem szkliwa) konieczna jest rekonstrukcja funkcji i estetyki. Zazwyczaj stosuje się odbudowy kompozytowe, korony, licówki lub bardziej rozbudowane leczenie protetyczne. Istotne jest jednak zachowanie równowagi między estetyką a funkcją oraz długoterminowa ochrona przed przeciążeniami.

Wybór odpowiedniego leczenia zwiększa szanse na uzyskanie ładnego uśmiechu, a co za tym idzie poprawę ogólnego samopoczucia.

Dzięki takiemu uporządkowaniu pacjent widzi, że bruksizm nie jest wyłącznie „nawykiem zgrzytania”, lecz problemem wymagającym spokojnej diagnostyki, ochrony naturalnych zębów i dobrze zaplanowanego, długofalowego postępowania.

Bibliografia

1. Manfredini, D., Colonna, A., Bracci, A. and Lobbezoo, F. (2020), Bruxism: a summary of current knowledge on aetiology, assessment and management. Oral Surg, 13: 358-370. https://doi.org/10.1111/ors.12454.
2. Lobbezoo F, Ahlberg J, Glaros AG, Kato T, Koyano K, Lavigne GJ, de Leeuw R, Manfredini D, Svensson P, Winocur E. Bruxism defined and graded: an international consensus. J Oral Rehabil. 2013 Jan;40(1):2-4. doi: 10.1111/joor.12011. Epub 2012 Nov 4. PMID: 23121262.
3. Rusin, B., Alicja Wójcik, Wojciech Pakaszewski, Bartłomiej Ziomko and Klaudia Smulewicz (2022). Bruxism – contemporary knowledge about the disorder and therapeutic possibilities. Journal of Education Health and Sport, 12(12), pp.131–135. doi:https://doi.org/10.12775/jehs.2022.12.12.020.
4. Yap AU, Chua AP. Sleep bruxism: Current knowledge and contemporary management. J Conserv Dent. 2016 Sep-Oct;19(5):383-9. doi: 10.4103/0972-0707.190007. PMID: 27656052; PMCID: PMC5026093.
5. Lee YH. Relationship Analogy between Sleep Bruxism and Temporomandibular Disorders in Children: A Narrative Review. Children (Basel). 2022 Sep 25;9(10):1466. doi: 10.3390/children9101466. PMID: 36291402; PMCID: PMC9600472.
6. Pavlou IA, Spandidos DA, Zoumpourlis V, Papakosta VK. Neurobiology of bruxism: The impact of stress (Review). Biomed Rep. 2024 Feb 5;20(4):59. doi: 10.3892/br.2024.1747. PMID: 38414628; PMCID: PMC10895390.
7. Pavlou, I., Demetrios Spandidos, Vassilis Zoumpourlis and Papakosta, V. (2024). Neurobiology of bruxism: The impact of stress (Review). Biomedical Reports, 20(4). doi:https://doi.org/10.3892/br.2024.1747.
8. Harumi, K., Castillo, A.A.-D. and Li, P. (2024). The neural substrates of bruxism: current knowledge and clinical implications. Frontiers in Neurology, [online] 15. doi:https://doi.org/10.3389/fneur.2024.1451183.
9. Garrett AR, Hawley JS. SSRI-associated bruxism: A systematic review of published case reports. Neurol Clin Pract. 2018 Apr;8(2):135-141. doi: 10.1212/CPJ.0000000000000433. PMID: 29708207; PMCID: PMC5914744.
10. Marks, M.B. (1980). Bruxism in allergic children. 77(1), pp.48–59. doi:https://doi.org/10.1016/0002-9416(80)90223-7.
11. Podyplomie.pl. (2026). Pediatria po Dyplomie – Bruksizm u dzieci – czy wszyscy go widzą i słyszą? [online] Available at: https://podyplomie.pl/pediatria/12160 [Accessed 18 Mar. 2026].
12. Sleep Apnea and TMJ Dental Treatment Center. (2016). TMJ and Ear Pain: Understanding the Connection. [online] Available at: https://www.sleepapneatmjdental.com/2025/07/09/tmj-and-ear-pain-connection/ [Accessed 18 Mar. 2026].
13. Albagieh H, Alomran I, Binakresh A, Alhatarisha N, Almeteb M, Khalaf Y, Alqublan A, Alqahatany M. Occlusal splints-types and effectiveness in temporomandibular disorder management. Saudi Dent J. 2023 Jan;35(1):70-79. doi: 10.1016/j.sdentj.2022.12.013. Epub 2022 Dec 28. PMID: 36817028; PMCID: PMC9931504.
14. Tinastepe N, Küçük BB, Oral K. Botulinum toxin for the treatment of bruxism. Cranio. 2015 Oct;33(4):291-8. doi: 10.1080/08869634.2015.1097296. Epub 2015 Dec 29. PMID: 26715152.
15. Fernández-Núñez T, Amghar-Maach S, Gay-Escoda C. Efficacy of botulinum toxin in the treatment of bruxism: Systematic review. Med Oral Patol Oral Cir Bucal. 2019 Jul 1;24(4):e416-e424. doi: 10.4317/medoral.22923. PMID: 31246937; PMCID: PMC6667018.
16. González González A, Montero J, Gómez Polo C. Sleep Apnea-Hypopnea Syndrome and Sleep Bruxism: A Systematic Review. J Clin Med. 2023 Jan 23;12(3):910. doi: 10.3390/jcm12030910. PMID: 36769558; PMCID: PMC9918154.